Klimaatverandering is een feit en dat heeft zo zijn gevolgen. Sommige koralen en sponzen zijn bijvoorbeeld andere symbiotische algen gaan opnemen omdat die beter tegen de warmte kunnen. Een noodzakelijke aanpassing, maar dit soort aanpassingen kunnen wel verstrekkende gevolgen hebben en zouden ook een teken aan de wand moeten zijn. Maar soms lijken we meer op de spreekwoordelijke struisvogels dan op de ‘denkende aap’.
Evenwicht herstelt
Soms hoor je wel eens dat iemand beweert dat de natuur zich heus wel herstelt omdat het dit altijd heeft gedaan en dat er altijd wel weer een nieuw evenwicht zal ontstaan. Een bewering die je niet snel zult horen van biologen maar eerder van leken.
Op een bepaalde manier hebben ze gelijk: er komt heus wel weer een nieuw evenwicht, maar dat is niet per definitie een aangepast evenwicht, het wordt eerder een ander evenwicht. Een situatie waarin alles dood is, is ook een vorm van evenwicht. Het houdt zichzelf namelijk in stand. Maar dat is natuurlijk niet erg wenselijk. Misschien is het daarom beter om te spreken over een wenselijk evenwicht.
Wenselijk evenwicht
Wat is nu een wenselijk evenwicht? In ieder geval is dit voor ons een evenwicht waarin er plek is voor de mens. Maar ontstaat die wel als we zo doorgaan? Laten we daar niet zo maar vanuit gaan.
Toen de dinosauriërs uitstierven ontstond er een nieuw evenwicht. Dat evenwicht creëerde kansen voor soorten die in het oude evenwicht niet of nauwelijks aan bod kwamen. Gunstig voor de zoogdieren gebleken, maar de dino’s hebben daar vast een heel andere mening over. Maar dat zullen we niet weten, zij zijn immers weggevaagd.
De natuur herstelt zich goed wanneer de processen daarbinnen zich natuurlijk en daarmee gestaag verlopen. Maar wanneer een plotseling fenomeen zoals een meteorietinslag of een klimaatverandering optreedt, dan blijkt de natuur daar niet zo goed op ingesteld te zijn. Het herstellend vermogen blijkt dan te klein te zijn. De natuur wordt hierdoor als het ware onderuit geschoffeld en zal zichzelf opnieuw moeten uitvinden.
In het aardse verleden is het de natuur een aantal keer overkomen dat er een plotseling fenomeen optrad dat zo groot bleek te zijn dat ze zich niet kon herstellen. Steeds wanneer de natuur na een dergelijk fenomeen weer overeind stond na onderuit geschoffeld te zijn, bleek dat hij zo veranderd was dat hij nog nauwelijks leek op dat waar hij vandaan kwam.
De positie van de mens
Als we onszelf nu eens objectief beschouwen, dan zien we dat de mens een organisme is die niet alleen voortkomt uit de natuur, maar zich daar ook nog steeds middenin begeeft. We zijn geheel en al afhankelijk van de natuur zoals hij nu is. Kijkend naar het verleden dan moeten we wel tot de conclusie komen dat als deze natuur drastisch verandert, de kans aanzienlijk is dat wij daar als soort niet per se een plek in hoeven te krijgen.
Met dat inzicht voor de ogen houdend, is het vreemd wanneer men zegt dat het met de klimaatverandering nogal meevalt en dat de natuur zich wel zal herstellen. Het herstelt zich niet, het verandert. En het verandert hoogstwaarschijnlijk naar een voor mensen niet wenselijk ander evenwicht. Voor de duidelijkheid: de natuur zoals hij nu is, daar zijn wij uit voortgekomen en is daarom ideaal voor ons. Verandering daarvan is dus nagenoeg altijd het verliezen van een optimale situatie voor de mens.
Het meest vreemde hiervan is misschien wel dat wij dat nu al een tijdje om ons heen zien gebeuren. Dat we dat zelf veroorzaken en dat we ons nauwelijks inspannen om daar iets aan te veranderen. De mens is wat dat betreft een heel vreemd organisme omdat het zichzelf het leven onmogelijk lijkt te willen maken.
Aanpassingen als bewijs
Laten we eens kijken naar een aantal voorbeelden van hoe de natuur zich nu al aan het aanpassen is om de verandering in te zetten terwijl wij nog debatteren over het nut van en de wil tot ingrijpen en te maken hebben met een Amerikaanse president die stelt dat een goede economie op korte termijn nog steeds belangrijker is dan een gezonde natuur op langer termijn.
Voor koudbloedige organismen, zoals vissen en mosselen, geldt dat de stofwisseling versnelt wanneer de temperatuur hoger wordt. Handig, want als het dan koud is, zoals in de winter, dan kunnen koudbloedige dieren vaak lang zonder voedsel omdat ze toch niet zoveel te doen hebben in afwachting op betere tijden wanneer er weer meer eten te vinden is.
Maar wat gebeurt er nu bij de opwarming van het zeewater door klimaatverandering op dit gebied? De koudbloedigen krijgen hierdoor een hogere stofwisseling en ze hebben dan ook meer voedsel en zuurstof nodig om die verbranding uit te kunnen voeren. Maar in warmer water lost zich zuurstof minder goed op. Dit zijn dus processen die elkaar tegenwerken. Want door een gebrek aan zuurstof kan het goed misgaan en dat gebeurt soms al.
Een hele praktische oplossing om in dergelijke gevallen te overleven is het beschikken over een kleiner lichaam. Een klein organisme heeft in verhouding namelijk een grotere lichaamsoppervlakte in verhouding tot zijn inhoud zodat daarmee efficiënter zuurstof opgenomen kan worden.
Het komt er dus op neer dat als je kleiner bent je beter kunt overleven in zuurstofarmere omgevingen dan grotere dieren. In de natuur zien we nu dat een aantal soorten in warm water sneller groeien tot het volwassenstadium, maar als ze volwassen zijn kleiner worden dan normaal. Ze leven hierdoor aanzienlijk korter.
Een goed voorbeeld van een dergelijke aanpassing is die van de Anemoonvis (Nemo voor velen). Deze krimpen soms als volwassen dier wanneer er een hittegolf heerst, ontdekte onderzoekers recent.
Hoe de volwassen dieren kleiner kunnen worden is nog een beetje een raadsel. De onderzoekers vermoeden dat de visjes dit doen door hun eigen lichaamsweefsel af te breken. Maar wat de onderzoekers al wel zeker weten is dat als ze dit doen hun overlevingskans met een kleine tachtig procent toeneemt tijdens een dergelijke hittegolf. Een zinvolle actie dus.
Voor een mossel geldt dat ze gebruik maken van een ander mechaniek om met de toegenomen warmte om te gaan. Ze kunnen tijdelijke hogere temperaturen, zoals die tijdens hittegolven kunnen ontstaan, tegengaan door een soort hitte-schok-eiwitten (HSP’s) aan te maken. Hiermee worden hun cellen tegen verwoesting beschermt. Dit werkt echter slechts tijdelijk. De warmte moet dus niet al te lang aanblijven.
Deze hitte-schok-eiwitten helpen de “gewone” eiwitten in het dier om correct te vouwen en daarmee goed te blijven werken. En dat die goed functioneren is belangrijk omdat eiwitten een aantal belangrijke taken op zich nemen. Antistoffen in het lichaam die ziekteverwekkers moeten herkennen en uitschakelen zijn bijvoorbeeld eiwitten, net als de enzymen die chemische reacties versnellen. En zo kunnen we nog wel even doorgaan. Werken eiwitten niet meer goed, dan sterft een dier of plant dus uiteindelijk.
Je moet je bij het goed functioneren van een eiwit voorstellen dat eiwitten een bepaalde vorm aan moeten nemen om goed te kunnen werken. Als die vorm niet juist is (wat door hitte kan ontstaan) dan werkt het eiwit dus niet meer zo goed of kan het zelfs schade aan het organisme toebrengen. De hitte-schok-eiwitten moeten dat voorkomen door eiwitten te helpen de juiste vorm aan te nemen, zelfs als ze al beschadigd zijn, echt verkeerde eiwitten af te voeren en te voorkomen dat eiwitten samen gaan klonteren.
Gedragsveranderingen
Sommige aanpassingen zijn niet zo complex maar minstens zo bedreigend voor het wenselijke evenwicht. We zien namelijk steeds meer gedragsveranderingen plaatsvinden. Sommige soorten trekken bijvoorbeeld naar koelere gebieden of diepere waterlagen. Je hoeft geen biologie gestudeerd te hebben om te begrijpen dat dit verstrekkende gevolgen kan hebben voor een veranderend evenwicht doordat dieren soms andere dieren of planten gaan eten met alle gevolgen van dien.
We krijgen hiermee dus te maken met nieuwe soorten binnen gebieden waar ze eerst niet voorkwamen wat kan leiden tot concurrentie met de daar al aanwezige soorten en de veranderende relaties tussen roofdier en prooi kan veranderen waardoor het plaatselijke ecosysteem uit balans gebracht kan worden.
De sneeuwkrab (Chionoecetes opilio), soms ook wel de Arctische krab genoemd is daar een goed voorbeeld van. Dit dier rukt op naar het noorden omdat de stijgende watertemperatuur het mogelijk voor hem maakt daar te overleven. Maar dit dier eet bijna alles op wat hij tegenkomt zodat hij een dode bodem achter zich laat.
Ook valt op dat een aantal soorten hun voortplantingstijd aan het verleggen zijn zodat de nakomelingen niet in al te warm water opgroeien omdat dit dodelijk kan zijn voor hun ontwikkeling.
Ook boven water
Natuurlijk zien we deze aanpassingen niet alleen onderwater, maar ook op het land terug. De keizerspinguïn heeft zijn broedplaatsen bijvoorbeeld al verplaatst omdat het ijs waarop hij dat normaal doet smelt door de opwarming.
En ook ons eigen koolmeesje heeft zich al aangepast door eerder eieren in het seizoen te leggen. Hierdoor kunnen de kuikens de rupsen eten die nu eerder in het jaar tevoorschijn komen omdat de lentes warmer geworden zijn.
Omdat we niet zoveel kuikens van koolmezen en keizerspinguïns tegenkomen, valt dat misschien wat minder op, maar het gebeurt wel degelijk. Net zoals dat de Amerikaanse pika (soort haas) steeds hoger op de berg gaat leven omdat hij de warmte lager op de berg niet overleeft en we hier nog wel minstens twintig andere voorbeelden van zouden kunnen noemen.
Duikers zien het wel. We zien bijvoorbeeld duidelijk, ook binnen onze eigen duikvereniging, dat het aantal vissen op het koraal drastisch afneemt. Ook die vissen zoeken steeds diepere plekken op of zwemmen naar koelere stukken omdat het water domweg te warm wordt. Dat zien we ook terug aan de verbleking van het koraal. Een fenomeen dat voornamelijk wordt veroorzaakt door de toegenomen temperatuur van het water.
Probleem en oplossing
We kunnen er lang over praten, maar het is eigenlijk heel eenvoudig. Het is de mens die het evenwicht van de natuur onwenselijk laat veranderen en dus is de mens de enige die het tij kan keren. Voor sommige soorten is het al te laat, maar mogelijk is het niet te laat de natuur zich te laten herstellen. Gaan we door, dan zal de natuur zich onherroepelijk veranderen. En dan maakt het niet meer uit of Trump ooit iets zei of dat een leek riep dat de natuur zich wel weer herstelt. Grote kans is dat er dan toch niemand meer is om zich daar nog druk over te maken.



