We weten allemaal dat mosselen veel gegeten worden en in een jaar dat de mosseloogst daarvoor extra goed blijkt te zijn, is het misschien ook wel gepast om deze schaaldieren vanuit een ander perspectief te bekijken. Namelijk als bewakers van de waterkwaliteit. Ze bieden veel meer dan een lekkernij alleen!
Mosselen als bewakers
Mosselen zijn filtervoeders: ze zuigen continu water naar binnen en filteren daaruit plankton, organisch materiaal en andere deeltjes. Een volwassen mossel kan tot wel 10 liter water per dag filteren. Dit maakt ze bijzonder gevoelig voor veranderingen in de waterkwaliteit. Als er bijvoorbeeld vervuilende stoffen in het water terechtkomen, reageren mosselen daar direct op. Vaak door hun schelpen te sluiten.
Biologische sensoren
Wetenschappers maken gebruik van de natuurlijke reactie van mosselen op stoffen in hun omgeving door mosselen in te zetten als biologische sensoren. In sommige meetstations worden mosselen uitgerust met kleine sensoren die registreren wanneer ze hun schelp openen of sluiten. Een plotselinge sluiting van meerdere mosselen tegelijk kan wijzen op een acute vervuiling, zoals een lozing van chemicaliën of een verandering in zuurstofgehalte.
PFAS
Op dit moment is er veel te doen over PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) in de natuur. PFAS wordt overal in teruggevonden, ook in zeewater. PFAS zijn een groep chemische stoffen die onder andere worden gebruikt in waterafstotende coatings, blusschuim, verpakkingen en textiel. Ze zijn zeer hardnekkig als het gaat om het afbreken ervan en worden dan ook wel "forever chemicals" genoemd. Ze kunnen schadelijk zijn voor mens en dier en de laatste tijd komen er steeds meer gegevens boven water over de verspreiding van PFAS in de natuur die niet tot juichen stemt.
Mosselen reageren niet op de aanwezigheid van PFAS in het water door zichzelf te sluiten, maar toch kunnen ze gebruikt worden voor de monitoring van PFAS. Tijdens het filteren van het water nemen mosselen vanzelfsprekend verontreinigende stoffen op, waaronder PFAS. Omdat PFAS zich ophopen in het lichaam van organismen (bioaccumulatie), kunnen mosselen worden gebruikt als indicatorsoorten voor de aanwezigheid van deze stoffen in het water.
In Nederland worden mosselen onder andere in de Oosterschelde onderzocht op PFAS. Uit recente metingen blijkt dat de PFAS-waarden in mosselen en oesters daar gelukkig nog ruim onder de Europese grenswaarden liggen, wat betekent dat ze momenteel als veilig worden beschouwd voor consumptie.
Toch worden deze PFAS-waarden goed bijgehouden. De meting in de mosselen zijn namelijk waardevol voor langetermijnmonitoring van PFAS in het aquatisch milieu. Omdat ze op één plek blijven en stoffen uit hun omgeving opnemen, geven ze een goed beeld van de lokale waterkwaliteit over tijd.
Mosselmonitoring
Het gebruik van mosselen voor monitoring biedt verschillende voordelen omdat ze aan continue monitoring doen. Ze reageren immers 24/7 op veranderingen in hun omgeving. Maar ze reageren ook snel. In een aantal gevallen kunnen ze vervuiling detecteren voordat deze zichtbaar wordt in chemische analyses. Daarnaast is het monitoren met behulp van mosselen een milieuvriendelijke manier om de waterkwaliteit te meten. Er hoeven immers geen schadelijke stoffen gebruikt te worden om testen mee uit te kunnen voeren.
In Nederland worden mosselen voor monitoring op diverse plekken ingezet, bijvoorbeeld in drinkwaterproductiebedrijven en bij waterzuiveringsinstallaties. Ook in natuurgebieden en havens helpen ze om de impact van menselijke activiteiten op het waterleven in kaart te brengen.
Duikers
Voor duikers die zicht hebben op mosselen is het goed om te weten dat een gezonde mosselpopulatie vaak wijst op schoon en stabiel water. Tijdens je duik kun je dus niet alleen genieten van deze fascinerende dieren, maar ook vertrouwen op hun werk als bewakers van het ecosysteem.



