We doken tijdens het Zeelandweekeinde 2024 georganiseerd door onze duikvereniging in de nabijheid van een mosselkwekerij in het Grevelingenmeer. We keken onze ogen uit! Hier groeien de mosselen uit tot de consumptiemosselen. We zagen naast veel mosselen prachtig gekleurde garnalen en krabben op de hangculturen terug naast talloze andere soorten dieren. Een heel natuurlijk product de gekweekte mossel zo te zien. Maar hoe werkt dat eigenlijk precies?
Mosselzaad
Mosselen kunnen op de bodem van het water voorkomen en als ze daar vandaan geoogst worden, dan vindt dat plaats met speciale netten. Deze netten schrapen als het ware de mosselen van de bodem af. Omdat dit een goedkope manier is om mosselen te kweken, komt dit in ons land veel voor.
In Nederland op deze manier mosselen kweken is gunstig omdat bij ons het water niet zo diep is. We kunnen vaak goed oogsten omdat we dit soort ‘onderwater weilanden’ voorzien van mosselzaad. Mosselzaad bestaat uit hele kleine mosseltjes die zich veelal als larven hebben afgezet tegen touwen die de kwekers hiervoor in het water hebben gehangen. Je moet dan denken aan mosseltjes van een centimeter in grootte.
De touwen die neer worden gehangen om het mosselzaad mee te ‘vangen’ wordt een mosselzaadinstallatie (MZI) genoemd. In de Oosterschelde hebben de mosselkwekers een MZI geplaatst. De MZI’s zijn vooral populair geworden (en verbeterd) nadat de mosselkweekindustrie in 2008 afspraken had gemaakt met onder andere de overheid en de waddenvereniging. Tot die tijd oogsten ze vooral op natuurlijke mosselbanken die daardoor veel schade opliepen met alle gevolgen van dien (afname aantal vogels, etc.). De MZI hielp daar verandering in te brengen.
Ook voor de industrie is de MZI een uitkomst gebleken. De continuïteit van de bedrijfsvoering wordt met een MZI veel meer gewaarborgd omdat gebleken is dat MZI’s een vrij constante hoeveelheid mosselzaad opleveren. Dit in tegenstelling tot de sterk seizoen afhankelijke opbrengsten van de natuurlijke mosselbanken.
De bodem en het touw
Maar het schrapen van de mosselen van de bodem met behulp van een sleepnet vindt natuurlijk niet plaats zonder ‘collateral damage’, ondanks alle voorzorgsmaatregelen die daar verder voor worden getroffen. Er zijn daarom speciale plekken voor aangewezen. Maar waar wij duiken in de Grevelingen is bodemkweek niet echt een optie gezien het lage zuurstofgehalte dat daar heerst.
Je kunt mosselen ook laten uitgroeien aan stellages die in het water hangen. Dit soort ‘mosselhangculturen’ kosten wat meer moeite en inspanning, maar zijn vanzelfsprekend wel veel duurzamer en het is dan ook niet voor niets dat de Nederlandse mosselindustrie al enkele jaren op rij het blauwe MSC-label mag voeren op haar producten. Dit wil zeggen dat zij voldoet aan de hoogste internationale standaard voor duurzame vangst. De mosselhangculturen spelen daar een rol bij.
Het kweken
Eigenlijk mag je mosselkweken geen kweken noemen. Kweken is immers het onder niet-natuurlijke omstandigheden laten voortplanten van dieren of planten. Maar ja, “whats in a name”? De mosselkwekers gebruiken vooral plekken in de Waddenzee en de Oosterschelde die ze van de Overheid huren. Daar laten ze het mosselzaad uitgroeien tot ongeveer 5 centimeter. Deze zogenaamde ‘halfwasmosselen’ gaan daarna naar plekken waar ze beter beschermd kunnen worden en verder kunnen uitgroeien.
In totaal duurt dit proces zo’n twee jaar. Dus wat je op je bord hebt, als je tenminste mosselen eet, zijn veelal tweejarige dieren. Een mossel wordt maximaal 25 jaar oud. Wanneer mosselen gegeten worden, eten we dus betrekkelijk jonge dieren op.
Zo’n mossel is overigens best een interessant dier. Dit tweekleppige weekdier is van binnen meestal bekleed met parelmoer en daarom is die binnenzijde vaak zo mooi om te bekijken. De mossel filtert het water op voedsel en kan daarom goed als indicator dienen voor vervuiling. Hij plant zichzelf voort door voortplantingscellen het water in te spuiten. Deze cellen vinden elkaar ‘per toeval’ en zo ontstaan de larven die uiteindelijk neerdalen en een schelp ontwikkelen als de omstandigheden daarvoor gunstig genoeg zijn.
Mosselen hebben een vaste ondergrond nodig (substraat wordt dat genoemd) omdat hij zichzelf op zijn plek houdt met zogenaamde byssusdraden die zich ergens aan vast moeten zien te hechten. Op touw werkt dat net zo goed als op steen. Omdat die byssusdraden sterk zijn, kan een mossel ook in water dat veel stroming kent prima gedijen. Daarbij komt dat hij ongeveer een uur of zes boven water kan zijn zonder schade te ondervinden. Hierdoor zijn ook getijdenzones prima voor de mossel.
De hangculturen
Voor mosselen zijn de stellages waar we langs doken (de door mensen gefabriceerde hangculturen) gunstig. En dat is goed te zien! Het zit vol mooie mosselen die er er groot en gezond uitzien. De mosselen kunnen zich eenvoudig aan de touwen vastmaken en worden voorzien van voedselrijk en zuurstofrijk water. Ze hangen niet voor niets voor de openingen in de Brouwersdam waar het water de Grevelingen in- en uitstroomt.
Hier wordt door een zestal bedrijven geëxperimenteerd met het vangen van mosselzaad en de mosselhangcultuur. Als je deze kwekerijen vergelijkt met de visvangst, dan is er een groot verschil. Met de schelpdierkwekers gaat het namelijk best goed, met de vangsten van de gewone vissers in de Grevelingen juist niet.
De mosselkweek in de Grevelingen is duurzaam te noemen. Ze heeft daarbij veel minder last van de matige kwaliteit (met name het zuurstofgebrek) van het water doordat ze van de bovenlaag van het water gebruik maakt. Toch maken ook de mosselkwekers zich steeds meer zorgen. Iedereen is ervan overtuigd dat de kwaliteit van het water omhoog moet, maar de initiatieven daartoe zijn tot nu toe niet echt heel succesvol geweest, al is het wel wat verbeterd sinds de verbinding met de Noordzee door gaten in de dam tot stand is gebracht.
De waterkwaliteit
Toen de Brouwersdam in 1971 de Grevelingen afsloot van de Noordzee werd de Grevelingen een zoutwatermeer waarin geen getijden meer voorkwamen. Dit wordt wel de doodsteek van het gebied genoemd, maar dat is toch niet helemaal terecht. Het plaatsen van de Grevelingendam in 1964 is daar net zo goed debet aan geweest. Dat zorgde ervoor dat het rivierwater van de Rijn en de Maas niet meer in de Grevelingen terecht kwam.
Dit was trouwens niet alleen maar negatief. Er ontstonden hele unieke stukken land met planten en dieren die we eerder niet meer of nog maar nauwelijks hadden. Hierdoor heeft de Grevelingen zoals het nu is een belangrijke rol gespeeld in de toename van moerasbroedvogels en bijvoorbeeld trekvogels.
Maar omdat de getijden verdwenen ontstonden er wel waterlagen in het meer die tot zuurstofuitputting hebben geleid. De daarmee samenhangende afname van levende organismen op bepaalde dieptes werd een feit. Onder de acht meter zie je nog nauwelijks leven en dit gebied schuift op. Daaronder is vooral een paradijs voor bacteriën geworden. Het meer zou je hierdoor ‘ziek’ kunnen noemen. Het mist zijn natuurlijke opbouw waardoor bepaalde soorten het er erg moeilijk hebben gekregen of inmiddels geheel verdwenen zijn.
Mosselkweek Grevelingen
De hangculturen waar wij langs doken strekken zich uit tot zo’n acht meter diepte. Deze hebben daar dus minder last van. Maar hier is niet altijd sprake geweest van mosselkweek. Ooit was de Grevelingen vooral het gebied van de Oesterkwekers. Toen begin jaren zestig van de vorige eeuw het overgrote deel van de oesters de winter en de toenmalige ziekte niet overleefden (toen waren er nog eens echte winters!) en een aantal oesterkwekers de Japanse oester introduceerde die het (wel) erg goed deed, veranderde de onderwateromgeving enorm. Men had niet verwacht dat de Japanse oester het daar zo goed zou doen. De overheid bood op dat moment overigens de mogelijkheid aan oesterkwekers om gecompenseerd te worden voor de verliezen en er werd meteen als vraag gesteld of men niet liever iets anders wilde gaan doen. Veel kwekers grepen die kans aan.
Toen het Grevelingenmeer werd afgesloten dacht men dat mosselkweek niet meer mogelijk zou zijn. Ook toen werd de sector geholpen aan een nieuwe baan of aan een nieuwe omgeving voor hun werkzaamheden. Men was er van overtuigd dat het water zoet zou gaan worden. Niet gek want het plan voorzag in het afsluiten van de Oosterschelde, wat uiteindelijk niet heeft plaatsgevonden, tot genoegen van onder andere veel duikers.
Toen men de spuisluis in de Brouwerdam in de jaren zeventig ging aanleggen, ontdekte men heel toevallig een grote hoeveelheid mosselen in de Grevelingen. Dit en enkele andere zaken samen zorgde er op dat moment voor dat er weer vergunningen werden verleend om de mosselkweek in de Grevelingen als experiment te kunnen bedrijven. In het begin ging dat niet zo goed, maar de volhouder wint en dat bleek ook in dit geval.
De mosselkwekerij in de Grevelingen wordt nog steeds als experiment beschouwd. In 2018 werd er meer dan 600.000 kg aan mosselen geoogst en zo’n 150.000 kg aan mosselzaad. Niet gek voor een experiment! Deze mosselen worden vaak door de kwekers zelf verkocht en komen meestal niet via de AH op het bord bij de consument. De Zeeuwse supermarktmosselen komen nog steeds vooral van de bodem uit de Waddenzee of de Oosterschelde.
Overigens ving men op een gegeven moment zoveel mosselzaad in de Grevelingen en de Oosterschelde samen dat er geen markt meer voor was. Daarom besloot de overheid vergunning te verlenen om ook met mosselhangculturen te gaan experimenteren in de Grevelingen. Iets wat vandaag de dag nog steeds gebeurt en waar onze foto’s getuige van zijn.
Let op: het duiken door de mosselkwekerij zelf is niet toegestaan. Je mag er langs duiken, niet er tussendoor. Hiervoor neem je het zijweggetje bij het Koepeltje en parkeer je dichtbij het stationnetje op de parkeerplaats. Loop voorbij dit station met je duikspullen en ga daar het water in. Zwem bovenwater totdat je dichtbij de kwekerij bent en daal dan af zodat je eenvoudig langs de kwekerij kunt duiken.
Japanse oester
Wat misschien minder bekend is, is dat de Japanse oester in de Grevelingen nog officieel gekweekt en geoogst wordt. Er zijn drie oesterpercelen waarop dat plaatsvindt. De Japanse oester wordt verhandeld onder de naam ‘creuse’ en groeit heel snel. Omdat je ze gewoon kunt eten zou je dit de ‘goedkope’ oester kunnen noemen. De Japanse oester kun je met recht een invasieve exoot noemen omdat het veel meer algen eet dan de inheemse soorten en ook veel meer ruimte in beslag neemt. Daarnaast eten deze oesters ook larven van andere dieren op.



