Deel deze pagina:
FaceBook  Twitter

Wie eens naast een sloot gaat zitten en kijkt naar de prachtige waterplanten zal ongetwijfeld verbaasd zijn. Lang niet alles wat groen is, is gras! De gele lis en de gele plomp staan naast aarvederkruid en de gewone waternavel. En dan hebben we het nog niet eens over het gewone sterrenkroos, de grote lisdodde of de grote waterranokel gehad. Het eenvoudig herkenbare pijlkruid of de moeraswederik zul je naast de watergentiaan en watermunt kunnen vinden.

Veel namen van planten die je niet kent? Nou, waarschijnlijk heb je ze wel eens gezien en ken je alleen de naam niet. Maar het kan ook zijn dat je ze echt niet kent. De gemiddelde Nederlander weet immers steeds minder soorten te onderscheiden in de natuur die jarenlang werd ‘schoongehouden’ waardoor de soortenrijkdom sterk afnam. Hoewel daar wel verandering in is gekomen, wordt de soortenrijkdom van waterplanten ook door iets anders bedreigd!

Soorten waterplanten

Nederland kent een groot aantal inheemse soorten waterplanten. We hebben niet veel verschillende soorten, ze hebben ook nog eens een heel ander uiterlijk. Een feest dus, want een simpele sloot kan al een prachtig boeket vormen. We moeten trouwens zeggen: water- en moerasplanten, want daar wordt verschil tussen gemaakt.

Waterplanten (hydrofyten) zijn planten die helemaal of gedeeltelijk onder water leven. Daarvoor zijn ze aangepast. Ze wortelen bijvoorbeeld niet in de bodem. Moerasplanten (Helofyten) doen dat juist wel.

Als duiker kom je in stilstaand zoet water zoals Vinkeveen of de Spiegelplas vooral de ondergedoken (submerse) waterplanten tegen. Fonteinkruid is daar een goed voorbeeld van. De meeste bladeren van de plant bevinden zich onder water maar de bloemen van deze plant lijken een beetje op kleine groene vingertjes die net boven het water uitsteken. De manier om de geslachtscellen met behulp van de wind ook naar andere plassen over te kunnen brengen.

Planten die echt op het water drijven, zoals kroos of de lotus, worden emerse planten genoemd. Ze hebben drijvende bladeren. Die zien we als duiker meestal wat minder omdat dit meer planten zijn die je aantreft in plassen met vijverachtige omstandigheden. Niet echt de omgeving waarin wij veel zullen duiken.

Waterplanten zijn zo afhankelijk van het water geworden dat als dit opdroogt, de plant geen kans meer heeft om te overleven. Dit in tegenstelling tot de moerasplanten. Die zijn aangepast aan periodes van droogte en periodes van juist veel water.

De wortels van moerasplanten zijn er vooral om de plant vast te zetten dus niet alleen om voedsel of water op te nemen. Dat gebeurt namelijk ook rechtstreeks via het blad, al gebeurt dat wel in mindere mate. Je herkent de wortels van moerasplanten als lange, soepele buisjes die heel flexibel zijn. Taai zelfs. Hierdoor kunnen de bladeren eenvoudig met de wisselende waterhoogte meegaan. Soms zijn die wortels wel tien meter lang. Pijlkruid is een typische moerasplant, net als riet of de grote kattenstraat.

Het waterschap

Een van de belangrijkste taken van het waterschap in Nederland is dat het water van een goede kwaliteit is. Dat doet ze onder andere door er voor te zorgen dat water voldoende ruimte krijgt en kan doorstromen. Om die reden worden ook sloten en slootkanten vrijgehouden.

Dat klinkt als een slecht ding voor de natuur. En dat is het ook wel een beetje. Aan de andere kant, als een sloot niet schoon wordt gehouden, sterft uiteindelijk alles erin af. Een medaille met twee kanten dus.

Als je eigenaar bent van een pand naast een sloot dan kan het zijn dat je verantwoordelijk bent voor het onderhoud daarvan. Dit betekent dat je moet baggeren en de planten bij moet houden. Het waterschap onderhoud zelf ook sloten.

Door deze activiteiten hebben water- en moerasplanten geen vrij baan. Ze moesten het vooral in het verleden vaak ontzien door ruig optreden van de beheerders, met alle gevolgen van dien. Maar men is voorzichtiger geworden.

Daarom mag volgens de Onderhoudsverordening 5% van alle waterplanten blijven staan. Is de sloot 4 meter breed dan mag je dus aan beide zijden 20 cm begroeiing laten staan. Dat is niet alleen goed voor de soortenrijkdom, het voorkomt ook overafslag en waterplanten dragen bij aan de kwaliteit van het water. Weer een win-win-situatie dus!

Er zijn meer regels opgenomen ten gunste van de natuur. Die zijn vooral verankerd in de Wet natuurbescherming. Deze zegt bijvoorbeeld dat je aanwezige beschermde planten en dieren geen schade toe mag brengen. Het kan daarom voorkomen dat om die reden een deel van een sloot wordt ontzien van “schoonmaak”.

Invasieve waterplanten

Het beheer is dus een stuk beter geworden en dat is ook te zien aan veel sloten en plassen. Er is echter een nieuw probleem ontstaan. Een steeds groter wordend probleem zijn namelijk de invasieve waterplanten. Inmiddels weet iedereen wel dat de Amerikaanse Rivierkreeft, waar wij in 2020  al een artikel aan hebben gewijd, een ware plaag is geworden. Maar dit speelt niet alleen in het dierenleven. Planten kennen ook dergelijke invasieve soorten.

Dit probleem is zo groot geworden dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit inmiddels de vijfde editie van de gratis veldgids heeft uitgegeven die voor iedereen te downloaden is met als titel “Invasieve waterplanten in Nederland”.

Dit boekje staat vol met planten die, waarschijnlijk via vijvers en aquaria, in het natuurlijke oppervlaktewater terecht zijn gekomen. Een aantal van deze planten doen het hier zo goed, mede door het ontbreken van natuurlijke vijanden, dat ze de inheemse soorten compleet verdringen. Ze groeien soms zo hard dat hele sloten en plassen dicht komen te liggen en uiteindelijk, door zuurstofgebrek in het water, veel schade aan de natuur toebrengen.

Denk aan bijvoorbeeld smalle waterpest. Veel mensen denken dat deze plant hier thuishoort, maar niets is minder waar! In ondiepe sloten kan deze plant heel snel zorgen voor het dood laten gaan van de andere planten. Daarnaast leidt het binnen afzienbare tijd tot een zuurstofgebrek in het water.

Het bestrijden van invasieve waterplanten kost veel geld. In 2017 werd een artikel gepubliceerd waaruit bleek dat de kosten behoorlijk uit de hand gingen lopen als er niet snel iets zou gebeuren. Inmiddels heeft men alleen in Friesland in 2023 al zo’n slordige 2,5 miljoen euro hiervoor moeten reserveren.  

In zee

Daar waar nog voldoende licht kan komen, tref je in zee planten aan die standvastig zijn. De rest betreft het algen die zo klein zijn dat ze met het blote oog niet te zien zijn. Deze maken deel uit van het fytoplankton.

In zee zijn het vooral algen en wieren die de plantengroep vormen. Voor de mens zijn deze planten van groot belang omdat ze zorgdragen voor de meeste zuurstof die in de lucht terecht komt. Een vijfde deel is slechts van landplanten afkomstig.

Eigenlijk zijn wieren ook gewoon algen, met dat verschil dat ze meercellig zijn. Als je het evolutionair bekijkt, dan blijkt dat veel algen helemaal niet met elkaar verwant zijn. Ze hebben namelijk niet allemaal dezelfde voorouders. Toch beschouwen we ze als een groep. Je ziet dan ook een enorme verscheidenheid aan soorten. Tegenover een alg dat zo klein is dat we dit niet kunnen zien, staat bijvoorbeeld reuzenkelp waarvan we exemplaren hebben aangetroffen van meer dan 45 meter lang.

Algen hebben geen echte wortel, bladeren of stengels, maar als je sommige bruinwieren bekijkt, dan zou je dat wel zeggen.

Algen doen, net als landplanten, aan fotosynthese. Daar is chlorofyl voor nodig. Maar er is sprake van verschillende typen chlorofyl en dat bepaalt ook een bepaalde indeling van deze plantengroep. Omdat landplanten waarschijnlijk uit zoetwateralgen zijn ontstaan, vind je daar een bepaalt type chlorofyl in terug. In algen in zee heb je daarom meer variatie qua chlorofyl.

Een roodwier kun je vooral aantreffen in de getijdezone van de zee, hoewel ze ook in zoetwater voorkomen. Ze beschikken of rhodoplasten. Waarschijnlijk heb je wel eens roodwier gegeten. Purperwier wordt in het Japans namelijk nori genoemd.

Groenwieren hebben hetzelfde type chlorofyl als landplanten en leven altijd vlak onder de wateroppervlakte omdat ze anders geen licht genoeg krijgen. Denk aan zeesla of viltwier.

Dan is er natuurlijk nog het bekende bruinwier waar kelp onder valt, maar ook vingerwier of knotswier. Dit soort planten kennen een wat meer ingewikkelde bouw en lijken daardoor op landplanten. Meestal vind je dit wier dieper dan het groenwier.

Ook hier een invasie

Wat minder bekend is, maar even bedreigend, is dat ook in zee invasieve plantensoorten zijn verschenen. Een bruinwier uit Oost-Azië genaamd Japans bessenwier is daar een goed voorbeeld van. Ierland, Engeland en Frankrijk, maar ook Portugal en België, hebben hier veel last van ondervonden.

Dit wier groeit tot wel 4 cm per dag, wordt snel 10 meter lang en plant zich gemakkelijk voort. Als er een stukje afbreekt dan kan dit lang blijven bestaan en kan op die manier ver weg terechtkomen. Daar kan het zichzelf voortplanten en een nieuwe kolonie stichten.

Het Japans bessenwier verdringt andere soorten doordat het hen het licht ontneemt. Het suikerwier verdween daardoor bijvoorbeeld uit Normandië in de jaren negentig. Daarnaast levert het problemen op voor schroeven van boten, visnetten en zorgt het voor verstopte leidingen. Ondanks verwoede pogingen heeft men nog geen probaat middel gevonden dit wier te bestrijden.

Aanpak invasieve soorten

Het is niet alleen het Japans bessenwier waar we niet zo goed raad mee weten. Wereldwijd worden invasieve soorten als één van de belangrijkste bedreigingen voor de natuur beschouwd. Doordat we steeds meer reizen, producten uit werelddelen naar elkaar vervoeren in steeds minder tijd (grotere overlevingskans ‘meelifters’), zal het aantal invasieve soorten naar verwachting snel stijgen.

We hebben geen goed antwoord op deze invasies. De Europese unie besteedt op dit moment jaarlijks 12 miljard euro aan maatregelen ter voorkoming en terugdringing, maar we zijn verre van probleemvrij.

Een aantal zaken veroorzaken wij, burgers, zelf zonder het te weten. Bijvoorbeeld doordat we in de winter vogelvoer strooien met de beste bedoelingen. Daar zitten vaak pitjes in voor invasieve planten zoals Ambrosia. Ook graaft men met dezelfde goede bedoelingen de Aziatische duizendknoop uit en stopt hem in de groenbak. Maar deze moet in de restafvalbak, anders werken we juist mee aan de verspreiding.

Samenvatting

Net als landplanten kennen water- en moerasplanten een grote soortenrijkdom. Maar ook hier vindt door beheer en invasieve soorten een kaalslag plaats. Het beheer is daarop aangepast, maar met de invasieve soorten weten we nog niet zo goed raad. We kunnen er zelf ook wat aan doen, maar dan moeten we wel zorgen er meer over te weten te komen. Met de beste bedoelingen werk je soms mee aan slechte zaken.

 

 

Dive4all is

Aquamed logo
Officieel Aqua Med dealer. Registreer online. 

Mares logo
Officieel Mares Premium Reseller

Dive4all opleidingen worden uitsluitend gegeven door gecertificeerde PADI Instructeurs en Divemasters.

Dive4all PADI school Utrecht

Een vraagje

Van het koraal rond Bonaire is nog maar een fractie over. Zou jij een duikbestemming mijden als het koraal daar ernstig is aangetast?