Op een aantal plekken verhongeren ijsberen en dreigen ze in die gebieden uit te sterven omdat het ijs nagenoeg verdwenen is. Deze ijsberen kunnen op het land nu eenmaal niet aan het juiste voedsel komen. Toen op een zeker moment hierover werd gesproken tussen duikers als onderdeel van een gesprek over de gevolgen van klimaatverandering, beweerde een Divemaster dat het zo nu eenmaal altijd in de natuur ging. Als een soort sterft zou dat niet zo erg zijn want er zou dan gewoon weer een nieuw evenwicht ontstaan dat ook prima zou voldoen. Het evenwicht, daar ging hij vanuit, zou sterk lijken op wat er was en de gevolgen zouden dus beperkt blijven.
Zijn redenering houdt echter geen stand wanneer je hier vanuit een meer wetenschappelijk perspectief naar kijkt. We zien dat bij de afname van biodiversiteit er lang niet altijd een nieuw vergelijkbaar evenwicht ontstaat. Vaker is er sprake van een disbalans in het evenwicht met catastrofale gevolgen die we, zeker op langer termijn, nauwelijks of niet kunnen overzien.
Het idee dat de natuur zich wel weer zal herstellen “omdat het dit nu altijd heeft gedaan”, is niet zonder meer als waar te accepteren. De natuur heeft juist laten zien dat het na vooral grote en plotselinge verstoringen meerdere malen in de geschiedenis juist niet “vergelijkbaar” is hersteld en dat het leven op aarde daardoor sterk veranderd is. Wij kunnen dat als gunstig ervaren omdat mensen hierdoor als soort zijn ontstaan, en ze er niet was geweest als die verstoringen niet hadden plaatsgevonden, maar als heden ten dage nog dinosauriërs zouden leven, dan zouden zij daar ongetwijfeld heel anders over denken.
Het klopt dat soorten zich proberen aan te passen wanneer de omstandigheden wijzigen. Maar het is onjuist te denken dat dit altijd lukt. De geschiedenis heeft ons namelijk ook laten zien dat bij snel wijzigende omstandigheden grote groepen soorten regelmatig niet in staat waren om te overleven. Klimaatverandering, vervuiling en verzuring zijn aantastingen van ecosystemen die momenteel zo snel verlopen dat aanpassingen daarop zeer moeilijk zijn. Om zich aan te passen is domweg voldoende tijd nodig. Dat zien we om ons heen wanneer we kijken naar de sterke afname in biodiversiteit over de gehele wereld.
Zelfs de meest fanatieke klimaatontkenners zijn inmiddels het zwijgen opgelegd door de overtuigende hoeveelheid bewijzen die zijn aangevoerd over de toename van bijvoorbeeld koolstofdioxide en andere broeikasgassen. Dat de verbranding van fossiele brandstoffen, de landbouw en industrie maar ook ontbossing factoren zijn die ervoor zorgen dat deze broeikasgassen zijn toegenomen, is evenzeer bewezen.
Ontkennen kan dus, maar vanuit een wetenschappelijk standpunt gezien is dat zinloos en zelfs behoorlijk dom te noemen. Deze struisvogelpolitiek brengt ons steeds verder in de problemen. We kunnen er beter op acteren dan het nog langer te ontkennen. Het “Drill, drill, drill” motto van Trump zal daarom waarschijnlijk leiden tot de beloofde economische groei, maar zeker ook tot een verdere toename van de klimaatcrisis. Het gaat hierbij dus niet meer om ontkenning, maar om kortzichtigheid en bewust geen verantwoordelijkheid willen nemen voor dat wat na ons komt.
In Egypte
In november 2024 bezochten wij als duikvereniging opnieuw Egypte. We zijn veel vaker naar Marsa Shagra geweest en met enige trots kunnen we zelfs melden dat we een van de eerste bezoekers waren toen dit duikresort nog slechts uit enkele tenten in een verder verlaten woestijn bestond. Ze ver het oog reikte was er slechts zand of water te bespeuren. Het terrein was het afgezet met prikkeldraad en er werd drinkwater per truck aangevoerd over een weg die door meerdere grensposten angstvallig en zorgvuldig werd beschermd. Het was niet alleen een heel avontuur om er te komen, er was meer aan de hand.
Het was een tijd waarin iedere duik op deze locatie een explosie van kleuren en dieren inhield. Waar je ook maar keek krioelde het van leven. Maar in de loop der jaren waarin wij met enige regelmaat naar deze plek terugkeerde, veranderde dat snel. Er zijn nu zonnepanelen geplaatst en een groot stenen restaurant met veel kleine huisjes waarin je kunt verblijven. De souvenirwinkel van Achmed verkoopt onder andere kaarten met daarop de vissen die je kunt zien onder water. Maar ieder jaar werd het leven onder water wel ‘minder’. En nu, eind 2024 dus, is er nog steeds veel te zien volgens mensen die hier voor de eerste keer komen, maar het is nog maar een schaduw van wat het ooit geweest was voor mensen met mijn verleden.
Ik schat dat alleen al 80% van de hoeveelheid vissen verdwenen is. En als het gaat om de soortenrijkdom, dan is ook dat enorm afgenomen, al durf ik hier geen percentage aan te hangen. Is het nu een zeldzaamheid geworden bepaalde diersoorten of varianten te vinden, ooit kon je je niet voorstellen dat je deze niet iedere duik tegen zou komen.
Hier is dus zeker geen sprake van een ‘eenvoudig gewijzigd evenwicht’, maar van een verstoord ecosysteem. Je hoeft geen bioloog te zijn om in de afgelopen decennia te kunnen constateren dat het hard achteruit loopt met dit stuk van de Rode Zee. En je kunt je eenvoudig voorstellen dat, als we zo doorgaan, er over vijfentwintig jaar, zoals door enkele mariene wetenschappers voorspelt wordt, misschien helemaal geen koraal meer is waarop gedoken kan worden.
Mariene biodiversiteit
De biodiversiteit in de zee is van groot belang voor het welzijn van onze gehele planeet, dus ook voor de mensheid zelf. Dit verstoren betekent niet dat we zo maar een vergelijkbaar evenwicht zullen krijgen. Dat is bedreigend voor niet alleen de dieren op het koraal, maar ook voor onszelf.
De zeeën en oceanen beslaan meer dan 70% van het aardoppervlak. Daarbinnen leeft een enorme verscheidenheid aan leven. We treffen er slakjes aan maar ook grote walvissen. Hoewel deze organismen soms maar weinig met elkaar te maken lijken te hebben, kunnen ze niet zonder elkaar. Dat geldt ook voor de mensheid. Zij is net zo goed afhankelijk van het leven in de zee als van de zuurstof in de lucht.
Mariene ecosystemen zijn enorm complex en bestaan uit talloze soorten die met elkaar in wisselwerking staan. Juist deze interacties dragen zorg voor een leefomgeving dat bestand is tegen natuurlijke verstoringen zoals ziektes en natuurrampen. De complexiteit is zo groot dat de huidige wetenschap dat nog maar nauwelijks kan bevatten, laat staan in zijn geheel kan overzien.
Ingrijpen
In veel kleinere omgevingen hebben we ervaren dat het ingrijpen van de mens op ecosystemen, hoe goed bedoelt dan ook, regelmatig uit is gelopen tot onwenselijke gevolgen omdat we de onderlinge samenhang niet goed genoeg kunnen overzien. Hierdoor ontstonden soms verstoringen die zo groot werden dat het te veranderen ecosysteem verloren ging of bedreigend voor ons werd.
Een bekend voorbeeld hiervan speelt zich op het land af. In de jaren negentig gaven boeren in India hun koeien vaak het geneesmiddel diclofenac. Dicolfenac is een effectief en goedkoop pijnstillend middel waardoor het de koeien helpt bij ontstekingen en pijn. Maar al snel stierven veel gieren nadat ze de karkassen van dode koeien hadden gegeten. Het medicijn dat ze hiermee binnen kregen bleek namelijk dodelijk te zijn voor de gieren.
Het verdwijnen van de gieren leidde tot onvoorziene omstandigheden. De karkassen van koeien die op het land lagen werden niet langer opgeruimd door de gieren, maar door verwilderde honden. Deze populatie groeide in aantal en daarmee ontstond tegelijkertijd een aanzienlijke stijging van rabiës (hondsdolheid) bij de mens.
Ook onder water hebben we voor soortgelijke verstoringen gezorgd. In een poging om de visserij te verbeteren, introduceerden biologen in de jaren tachtig op de koraalriffen in het Caribisch gebied de doornenkroon (Acanthaster planci). Deze zeester eet koraal en het idee was dat het de volle koraalriffen zou uitdunnen zodat meer ruimte zou gaan ontstaan voor vissoorten die het goed doen op minder dichtbegroeide riffen.
Dat uitdunnen lukte te goed omdat de introductie van deze zeester tot een grote afname van het koraal leidde. Dat zorgde ervoor dat de biodiversiteit van het rif aanzienlijk verminderde zodat de voedselketen werd verstoord en er nog minder vis te vangen was dan voor het ingrijpen van de mens. Ook op dit moment kampt men nog met de gevolgen van dit ingrijpen in de natuur.
Relaties
Onder water zien we dat er innige relaties bestaan tussen zeedieren die vergelijkbaar zijn met de gieren en koeien in India, zoals de zeesterren op het koraal. En juist hier zien we dat een verstoring snel kan leiden tot ongewenste gevolgen omdat het altijd gaat om afgegrensde gebieden met een vaak heel subtiel en nauw afgesteld evenwicht.
Een eenvoudig voorbeeld van een dergelijke relatie zien we tussen zeeotters, zee-egels en kelp. Zee-egels eten kelp, en zonder de zeeotter zou de zee-egel het kelp vernietigen. Dat heeft vanzelfsprekend gevolgen voor andere soorten die afhankelijk zijn van kelp. Er bestaat dus een evenwicht tussen de hoeveelheid zeeotters, zeesterren en het kelp.
Maar de hoeveelheid zeeotters is sterk afgenomen doordat mensen op deze otters jaagden zodat ze over hun pels konden beschikken. Hoewel er verschillende initiatieven zijn ontplooit om de populaties te vergroten, worden zeeotters nog steeds als bedreigde diersoort beschouwd. Niet op de laatste plaats omdat ze veel last hebben van vervuiling (met name door olie) en het verlies van leefgebied. Juist omdat zeeotters een cruciale rol spelen in het ecosysteem waarin zij leven, is het beschermen van zeeotters belangrijk voor de gezondheid van dit soort mariene ecosystemen. Kelpwouden zijn hierdoor onder druk komen te staan.
Een complexer voorbeeld van een mariene ecosysteem is het koraalrif zelf. Een koraalrif bestaat onder andere uit koraalpoliepen en de kalkafzettingen die ze bouwen. Deze afzettingen zorgen voor beschutting van veel mariene soorten waaronder vissen, schaaldieren en zeeanemonen. Er wordt wel ingeschat dat van al het leven in oceanen zich 25% binnen deze riffen voltrekt. En dat terwijl koraalriffen slechts 0,1% van de oppervlakte van oceanen inneemt.
Door koraalverbleking (dit treedt op wanneer de in het koraal levende symbiotische algen worden uitgestoten door het koraal), gaat koraal dood. Dit proces vindt plaats door stijgende temperaturen, vervuiling en verzuring van het water. Het zal weinig betoog hoeven dat deze verbleking een enorm effect heeft op het hele ecosysteem. Op deze manier zijn immers al gehele koraalriffen afgestorven.
Gevolgen
Kortom, als een soort op een bepaalde plek verminderd of geheel uitsterft, mag je er niet zo maar vanuit gaan dat er wel een nieuw vergelijkbaar evenwicht ontstaat. Het kan tot zeer grote en ernstige gevolgen leiden.
Omdat oceanen ongeveer 30% van de door de mens uitgestoten CO2 absorberen, helpen ze om de inmiddels bewezen klimaatverandering te vertragen. Daarvoor is echter gezond zeegras en koraal nodig en is het belangrijk dat mangroven gezond blijven. Dit mag zeker niet verder afnemen.
Hetzelfde geldt voor de productie van zuurstof. Plankton produceert meer dan de helft van de zuurstof in de atmosfeer. Neemt het planton af dan leidt dit tot bijzonder ernstige gevolgen. Ook voor de mens. Omdat dit proces gaande is wordt nu veel onderzoek gedaan naar de kwaliteit van plankton en de vraag wat we hieraan kunnen verbeteren.
Omdat een groot deel van de wereldbevolking afhankelijk is van de zee voor voedsel is een gezonde mariene biodiversiteit uitermate belangrijk voor ons. Het zorgt voor duurzame visbestanden en het zal minder snel leiden tot overbevissing.
Om nog maar te zwijgen over de vele wetenschappelijke en medische doorbraken die zijn gebaseerd op ontdekkingen in de zee. Mariene organismen hebben unieke eigenschappen die kunnen leiden tot nieuwe medicijnen en technologieën. Zo is recent ontdekt dat bepaalde sponzen stoffen bevatten die kunnen worden gebruikt tijdens kankerbehandelingen. Waren die soorten er niet meer geweest, dan hadden we deze stoffen niet gevonden.
Abu Dabbab
Voor ons duikers luidt het verdwijnen van de koraalriffen het einde van het duiken in. Geen reizen meer naar Marsa Shagra of naar waar dan ook als daar geen interessant rif meer zou liggen. We merkten dat aan den lijve toen we tijdens onze duiktrip gingen duiken op Abu Dabbab. Dit is een bekende duikstek in de nabijheid van Marsa Shagra die altijd als kantduik werd bezocht. Stel je een hellende zandplaat voor begroeid met zeegras zo breed als een flink voetbalveld en aflopend van 2 tot 20 meter. Op dat gras vond je altijd grote schildpadden, gitaarroggen en zeekoeien. Die kon je niet missen. Daar stond het dan ook om bekend.
Mijn zoon, ook zowat afgestudeerd bioloog, wilde daar graag heen als afwisseling op de vele prachtige koraalrifduiken die we de voorafgaande week samen hadden gemaakt. Vanaf Marsa Shagra boekten wij daarom een trip naar dit zeegrasparadijs, maar daar werd ons verteld dat deze plek niet meer door hen per truck werd bezocht. “Al het gras is weg”, werd ons verteld. Dat zou in de afgelopen twee jaar hebben plaatsgevonden. De zeekoe en de gitaarrog werd daar dan ook niet meer gesignaleerd.
Omdat ik deze plek door de jaren heen enkele malen had bezocht en mij er niets bij kon voorstellen dat het zo snel zo gehavend zou zijn, spraken we af er toch heen te gaan. Al was het maar om met eigen ogen te kunnen aanschouwen wat daar gebeurd was. We wisten dat een storm enkele jaren geleden voor veel beschadiging heeft gezorgd, maar dat kon toch niet genoeg zijn voor de beschreven kaalslag. En dus vertrokken we er per zodiac heen. We spraken met de gids af dat we niet met de andere duikers achter haar aan zouden gaan langs het zuidrif maar onderweg zouden afslaan naar de zandplaat.
De gids gaf aan dat ze, omdat we beiden duikinstructeurs zijn en daarnaast bioloog, het een prima plan vond dat we haar niet zouden volgen maar voelde de noodzaak ons meermaals te behoeden voor een teleurstelling door steeds opnieuw aan te geven dat er echt niets te zien zou zijn. “Het is voorbij”, zei ze. Als reden daarvan droeg ze de klimaatverandering aan.
Ondanks dat we er nog wel wat roggen aantroffen (inderdaad geen gitaarrog zoals voorspelt), een enkele vis en een verdwaalde schildpad, moesten we haar helaas gelijk geven. Het welige gras was verdwenen en wat over gebleven was, was een eindeloos grote zandvlakte met hier en daar nog een plekje stervend bruin en klein zeegras. Een belangrijk ecosysteem, verdwenen als sneeuw voor de zon.
Bedreigingen
Laten we er geen doekjes om winden. De biodiversiteit in de zee wordt vooral bedreigd door menselijke activiteiten. Daaronder vallen overbevissing, vervuiling, klimaatverandering en habitatvernietiging. Deze bedreigingen kunnen de uiterst gevoelige balans van mariene ecosystemen verstoren, wat op hun beurt weer kan leiden tot het verdwijnen van soorten met alle gevolgen van dien.
Nu zou je kunnen denken dat we dit inmiddels wel allemaal weten en daar ook naar handelen, maar dat is zeker niet altijd waar. Vanaf Marsa Shagra, dat zichzelf met de ‘Eco-Diving Adventure’ betiteld, worden nog steeds tripjes georganiseerd met groepen van twintig mensen waarbij men zijn best doet een zeekoe op open zee aan te treffen. Worden die gevonden, dan heeft men de keus om daar met twintig man bij in het water te springen met een snorkel of om daarbij te springen met een volledige duikuitrusting aan.
Als we voorzichtig aangeven dat dit misschien toch niet zo’n goed idee is, dan zegt de gids dat ze dat met ons eens is en trekt ze haar schouders op met een gebaar dat doet vermoeden dat ze vindt dat ze er ook niets aan kan doen. Even later staat ze dan ook op de boeg te staren naar de oppervlakte in een poging een zeekoe voor de aanwezigen te vinden.
Daarnaast zien we dat er nog steeds volop wordt gebouwd, vooral direct langs de kust. Het afgelegen tentenkamp van weleer is inmiddels omsloten door reusachtige vakantiecomplexen en zo ver het oog reikt zien we menselijke bouwsels tegen de hemel afsteken. Het is allang bekend dat dit de koraalriffen om verschillende redenen ernstig bedreigd. Niet alleen omdat steeds meer kust wordt gebruikt voor toeristisch waterplezier en de riolering met ontlasting vaak in de zee uitkomt, maar ook omdat het bouwen van complexen leidt tot overmatig veel zand en cement dat in het water terechtkomt en op het koraal dwarrelt. Dit bouwafval is een belangrijke reden voor het afsterven van grote stukken koraal.
Het is essentieel om maatregelen te nemen om de biodiversiteit in de zee te beschermen. Toen wij Abu Dabbab bezocht hadden en aan boord van onze zodiac de duik nabespraken, kwamen we tot de voorzichtige conclusie dat het voor dit gebied waarschijnlijk veel te laat zou zijn. Zelfs al zou het gebied onmiddellijk tot een voor mensen verboden gebied worden bestempeld, dan nog zou het waarschijnlijk decennia duren voordat het zeegras zich een beetje hersteld zou hebben, als dat nog wel kon op eigen kracht. Maar van het initiatief op een dergelijke ingrijpende bescherming is, om economische belangen alleen al, helemaal geen sprake.
We zien natuurlijk dat de economische belangen heel groot zijn en merkten dat zowat alle problemen onder water daarom worden afgedaan door te beweren dat het allemaal met klimaatverandering te maken heeft. Klimaatverandering heb je niet zelf in de hand, is de redenering, maar de schuld van “anderen”. En zeker, klimaatverandering is een oorzaak van het afnemen van de biodiversiteit, maar het is er slechts een deel van.
Het in een dergelijk korte tijd verdwijnen van al het zeegras bij Abu Dabbab is daar waarschijnlijk niet aan te wijten. Dit denken wij omdat we in de nabijheid daarvan andere, minder geëxploreerde plekken aantroffen die nog wel voorzien zijn van gezond zeegras. Als het alleen om de stijging van de temperatuur zou gaan, waarom zou het hier dan niet verdwenen zijn?
Mogelijk zou een beter beheer van dit soort gevoelige mariene gebieden meer soelaas bieden. Abu Dabbab was lang een plek waar je zonder gids in ondiep water kon doen en laten wat je wilde. De ideale plek voor beginnende duikers om te experimenteren en te oefenen.
Veel mensen zaten dagelijks op de zachte bodem en woelde flink om leuke foto’s van grote zeedieren te maken die in het ondiepe water kwamen om zich aan het gras te voldoen. Of, zoals ook dit keer weer door een gids werd verteld: “Veel duikers hebben het goed met het onderwaterleven voor, maar er bevinden zich in iedere lichting toeristen lieden die het niet zo nauw nemen met de regels en bijvoorbeeld toch naar dolfijnen duiken bij Dolphin House en ze aanraken voor het maken van een selfie”. “En wat doen jullie daar dan aan?”, vroegen wij. “We zeggen ze na het plegen van een dergelijk feit dat dit niet wenselijk is”. En daar blijft het dan verder bij.
Onze taak
Natuurlijk moeten we gebieden beschermen, duurzame visserijpraktijken bevorderen en vervuiling verminderen. Ook dit jaar haalden we weer heel wat plastic afval uit het water, misschien nog wel meer als in voorafgaande jaren. Maar vooral moeten we mensen meekrijgen. En dat begint bij bewustwording, het voorzien van kennis gebaseerd op aantoonbare feiten en vooral het geven van goede voorbeelden.
Voor een Divemaster of instructeur die beweert dat het “evenwicht wel gelijkwaardig wordt hersteld” zou eigenlijk geen plek meer moeten zijn in een zichzelf serieus nemende duikschool. Evenmin zou dit moeten gelden voor gidsen die het niet kunnen laten om onder water organismen aan te raken of geen goed toezicht houden op wat mensen onder water doen. Niet omdat ze anders zouden denken. Diversiteit moet juist omarmd worden, maar omdat ze onjuistheden verkondigen en het onder druk staande onderwaterleven verder bedreigen terwijl ze dit juist zouden moeten beschermen.
Opleiders en gidsen hebben niet alleen de plicht duikers goed en veilig te leren duiken. Ze hebben tevens een belangrijke rol in het overbrengen van kennis over het onderwaterleven en hoe daar verantwoord mee om kan worden gegaan. We leiden mensen op en begeleiden ze om op bezoek te kunnen gaan in een wereld waar zij niet in thuishoren. Zo dienen we ons daar dan dan ook allemaal naar te gedragen. Als bescheiden bezoekers die blij mogen zijn te worden ontvangen.
De voorbeeldfunctie die leden van een opleidingskader innemen, mag hierin nooit onderschat worden. Of zoals iemand mij ooit in een grijs verleden leerde: “Als een duikinstructeur vertelt dat het water paars is, dan gelooft de cursist dat. Hij heeft nauwelijks vergelijkingsmateriaal en kan alleen terugvallen op wat jij hen vertelt. Daarom is het belangrijk zorgvuldig te zijn in wat je zegt en wat je doet.” Dit werd mij meer dan dertig jaar geleden geleerd toen ik duikinstructeur werd en speelt nu misschien nog wel meer als toen.



