De meeste mensen kennen bacteriën en schimmels als ziektemakers. Maar dat eenzijdige beeld doet hen onrecht. Deze micro-organismen beschermen ook en zorgen er mede voor dat we kunnen bestaan. Dat geldt ook voor het onderwaterleven.
Recycling
Iedereen weet of zou moeten weten dat bacteriën en schimmels de noodzakelijke recyclers zijn van de natuur. Ze vervullen een bijzondere rol omdat ze organisch materiaal, dus materiaal afkomstig van iets wat leeft of geleefd heeft, omzetten naar anorganisch materiaal zodat het weer kan worden opgenomen door bijvoorbeeld planten.
Hoewel niet iedereen zich hier misschien bewust van is, merken we hier best veel van. Want waar blijven alle bladeren die in de herfst van de bomen zijn gevallen? In de lente vinden we die immers niet meer terug. Inderdaad, het overgrote deel daarvan is door bacteriën en schimmels omgezet naar anorganische grondstoffen die door de flora opgenomen kunnen worden.
Het is misschien een beetje een gek idee: planten ‘eten’ zichzelf en andere planten op. Ze laten bladeren vallen, en uiteindelijk nemen ze die weer op. Een soort kannibalisme dus. Maar toch werkt dat zo. Zouden er geen bacteriën en schimmels zijn, dan zou de grond snel uitgeput zijn en het gebrek aan grondstoffen zou te weinig mogelijkheden bieden om als plant daarop te kunnen bestaan.
Alles wat leeft zal uiteindelijk weer als grondstof voor iets anders dienen. De lichamen van grootheden zoals Plato en Aristoteles zijn inmiddels dusdanig gerecycled en verspreid dat het heel aannemelijk is dat in jouw lichaam daar delen van zijn verwerkt. Dit inzicht stemt wellicht tot nadere overdenking. We zijn allemaal deel van elkaar. Maar daar gaat dit artikel niet over.
Zonder bacteriën en schimmels zouden de gevallen bladeren dus blijven liggen. Kortom, de wereld zou er niet alleen heel anders uitzien zonder dit soort micro-organismen, het leven zou ook ophouden te bestaan omdat iedere voedselketen gebaseerd is op recycling.
Verschil
Anders dan de meeste organismen beschikt een bacterie niet over een celkern en wordt het daarom een prokaryoot genoemd. De tegenhanger hiervan wordt een eukaryoot genoemd waarin de cellen wel over een celkern beschikken. Het DNA ligt in een bacterie dus los in het cytoplasma en zit niet in een kern bij elkaar.
Een schimmel is wel een eukaryoot. Schimmels spelen als recyclers vooral een rol bij het verwerken van plantaardig materiaal, bacteriën meer voor dierlijk materiaal. Schimmels zijn daarnaast vaak meercellig, bacteriën niet.
Samenwerking
Bacteriën en schimmels zijn niet de leiders van voedselketens. Ze zijn niet het belangrijkste. Een dergelijke rol bestaat namelijk niet in een voedselketen. Alle schakels zijn belangrijk. Daarmee is een voedselketen beter te vergelijken met een ketting dan met een hiërarchie. Ontbreekt een schakel, dan werkt de ketting niet meer.
Voedselketens zijn complexer dan vaak aangenomen. In de biologieles op de middelbare school worden ze vereenvoudigd om het principe hiervan goed over te kunnen brengen. Dat wordt gedaan door te suggereren dat bijvoorbeeld een muis graan eet en een uil de muis. Maar een muis eet meer als graan en als er geen graan meer is eet hij gewoon wat anders. Dat principe gaat ook op voor uilen. Ieder organisme bevindt zich daarom in een complex van vaak veel ‘simpele’ voedselketens. Daardoor is het ook zo ingewikkeld om te voorspellen wat er precies zal gebeuren wanneer een bepaald onderdeel binnen de ketens wijzigt. Soms hebben we daar helemaal geen idee van.
Hoe alle organismen het voor elkaar krijgen om met elkaar in evenwicht te blijven is dus heel complex en een verstoring van dat evenwicht heel riskant. We weten helemaal niet zo goed wat er dan kan gebeuren of zal gebeuren. Vaak kunnen we alleen de gevolgen zien, zoals de afname van de biodiversiteit, het uitsterven van soorten of een explosieve groei van een bepaalde soort ten opzichte van andere soorten. In vrijwel alle gevallen komen we in dergelijke gevallen wel tot de conclusie dat de verstoring geen gunstig effect heeft gehad. De natuur, en vaak ook wijzelf, zijn er dan niet beter van geworden. Meestal lopen verstoringen dus niet goed af.
De complexiteit van voedselketens door elkaar heen is niet alleen zo groot omdat we te maken hebben met heel veel ‘kettingen’ die door elkaar heen lopen en elkaar in beweging houden, maar ook omdat sommige schakels niet bestaan uit een enkel organisme.
Bacteriën en schimmels gaan bijvoorbeeld vaak een symbiose met andere soorten aan. Een symbiose is een vorm van ‘samenwerking’ waarbij in ieder geval een van de twee soorten daar een voordeel maar geen echt nadeel aan heeft. Vaak profiteren beide soorten. Een win-win-situatie dus. Denk aan een clownvisje met een anemoon. De zeeanemoon levert voor het visje bescherming tegen jagers en het visje zorgt voor het reinigen van de anemoon.
Sommige organismen kunnen niet in leven blijven zonder symbiose. Het is bijvoorbeeld fascinerend om te zien hoe rond de wortels van planten zich bacteriën en schimmels ophopen en wat hun functie daar is. Zonder deze micro-organismen zou de plant zijn stoffen niet goed kunnen opnemen en veel eerder ziek kunnen worden. Kortom, dit zijn noodzakelijke samenwerkingsverbanden.
Dit geldt dus ook voor schimmels. We weten inmiddels dat het overgrote deel (meer dan 90%) van de planten een symbiose aangaat met schimmels. Dit wordt mycorrhiza genoemd. Mycorrhiza helpen om het water en de voedingsstoffen aanwezig in de grond naar de plant te brengen. De plant ‘betaalt’ de schimmel hiervoor met wat suiker dat hij met deze voedingsstoffen produceert.
De rhizosfeer (rhizo = wortel) is dus een gebied rond de wortels van een plant waar zich bacteriën en schimmels ophouden die daardoor kunnen leven maar ook de plant in leven houden. “Niemand leeft voor zichzelf alleen” is ook hier het motto.
Onder water
Maar is dit onder water ook nodig? Hoewel we als duiker heel goed weten dat het onderwaterleven anders is als het leven boven water, onderschatten we nog weleens hoe anders dit is. Maar er zijn ook veel overeenkomsten. Laten we eens kijken naar zeegras. Een organisme dat veel weg heeft van een landplant. Niet zo gek, het was namelijk ooit een landplant die terug is gegaan de zee in. Het heeft daarom echte wortels, maar is bij deze plant onder water ook sprake van een rhizosfeer?
Ook zeegras gaat symbioses aan met bacteriën. We weten dat die essentieel zijn voor zeegras want als je in een laboratorium zeegras zet in een omgeving waarin deze bacteriën niet voorkomen en je de rest gelijk houdt, dan gaat het dood.
Toch is er maar weinig bekend over de exacte rol van bacteriën voor zeegras en hoe deze het zeegras beïnvloeden. Een aantal Chinese wetenschappers deed daar hier daarom onlangs onderzoek naar en kwam tot enkele opvallende conclusies.
Zo bleek uit hun onderzoek dat er significante verschillen werden waargenomen in de samenstelling, rijkdom, diversiteit en interne relaties van de bacteriële gemeenschap tussen het zeewater en het sediment van de rhizosfeer rondom zeegras. Kortom, dit is zeker aanwezig en dit blijkt onder andere een groot effect te hebben op de opname van stikstof door zeegras.
De onderzoekers waren verrast en concludeerde dat hun bevindingen wel eens zouden kunnen bijdragen aan inzichten die kunnen dienen om de effecten van menselijke activiteiten op natuurlijke ecosystemen beter te begrijpen en daarmee een herstel van het milieu te kunnen realiseren.
Dat zeiden ze niets voor niets omdat van zeegras bekend is dat zij de enige bloeiende plant is die de zee in is teruggekeerd (en er dus geen vervanger voor is) en van essentieel belang is voor ecosystemen rond de kust (wat noodzakelijk is voor visstand en opname van stikstof en koolstof). Maar dit zeegras wordt sterk bedreigd en ligt dus onder vuur. Dat is heel nadelig voor het ecosysteem en daarmee voor de mens.
Zeegras wordt sterk aangetast en men wist niet zo goed waardoor dat precies kwam. Het onderzoek toonde aan dat vooral de symbiose tussen het zeegras en de bacterie onder druk was komen te staan door veranderingen aan het milieu door de mens.
Een belangrijke oorzaak voor deze verstoring blijkt volgens de onderzoekers de verhoogde aanwezigheid van antibiotica in het water te zijn. En hier zien we het verschil: daar waar boven water de rhizosfeer van planten relatief goed beschermd wordt door invloed van buitenaf, wordt het onderwater veel meer bedreigd. We dumpen niet alleen veel van het verkeerde in de zee maar het verspreidt zich daar ook anders en sneller door het water. Dit ondanks dat zeegras best goed vergelijkbaar is met gewone landplanten.
Kennis
Het is opvallend hoe weinig we weten over de bacteriën en schimmels in zeewater en welke rol zij daar exact spelen. We weten bijvoorbeeld dat schimmels voorkomen in alle dieptes en dat ze ziektes kunnen veroorzaken bij vissen en koraal, maar van de ruim 5 miljoen soorten schimmels waarvan we denken dat deze op aarde bestaan werd lang aangenomen dat er slechts iets meer dan 1000 in de zee zouden voorkomen. Dit was niet aannemelijk natuurlijk, maar er was dan ook nooit echt onderzoek naar gedaan.
In 2014 deed onder andere het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) daar wel onderzoek naar en maakte met DNA-onderzoek aannemelijk dat er zich wel 20.000 soorten bacteriën in een liter zeewater bevonden.
Fytoplankton
Fytoplankton is van essentieel belang voor de zuurstofproductie op aarde. Fytoplankton zweeft in de bovenste laag van het zeewater. Inmiddels weten we dat schimmels en bacteriën daar een cruciale rol spelen in het gezond en instant houden van die laag, maar niet hoe ze precies dat doen. Omdat fytoplankton afneemt is het zaak daar snel meer van te weten te komen. Ongezond fytoplankton bedreigt de mensheid immers in zijn geheel. Een groot deel van onze zuurstof is daarvan afkomstig.
Overigens weten we op dit moment het meeste over de mariene schimmels die voorkomen in mangrovegebieden. Uit deze kennis kun je concluderen dat schimmels in zeewater misschien wel specifieker zijn dan op het land. Hoe lager het zoutgehalte, hoe minder specifiek de schimmels blijken te worden. Dat is een interessant gegeven want dit betekent dat eventuele symbioses onder water nog gevoeliger zouden kunnen zijn voor verstoring dan dat symbioses boven water zijn. Deste meer reden om verstandige besluiten te nemen wanneer het gaat over dumping van met name chemisch afval en medicijnenresten in de zee.
Andere rollen
Natuurlijk vervullen schimmels en bacteriën veel meer rollen binnen de natuur dan een rol binnen de symbiose met planten. De Amerikaanse kreeft (Homarus americanus) bewaard bijvoorbeeld zijn eieren onder zijn staart totdat ze uitkomen. Op die plaats worden de eieren blootgesteld aan micro-organismen zoals bacteriën en schimmels. Kreeften gaan op die manier een symbiose aan met een bacterie die over schimmelwerende eigenschappen beschikt. Deze bacterie zit op de eieren en zorgt dat ze minder snel geïnfecteerd worden.
Maar ook andere zeedieren gaan dit soort relaties met micro-organismen aan. We weten daar echter vaak nog maar weinig van. We weten wel meer over de bedreigingen die schimmels kunnen opleveren. Dolfijnen zijn bijvoorbeeld gevoelig voor een aantal schimmelziekten. Door met dolfijnen te ‘knuffelen’ of ze te ‘aaien’ tasten we de bescherming op hun huid aan en kunnen schimmels eerder het dier infecteren. Een van de redenen waarom wij vinden dat dit soort praktijken verboden zouden moeten zijn.
Overigens geldt dit risico ook voor orka’s. Van in gevangenschap levende orka’s is bekend dat een aantal daarvan is gestorven doordat ze last kregen van schimmels. Ook van zalmachtigen die voor voedselproductie worden gekweekt is dit bekend.
Ziektemakers
Bacteriën en schimmels kunnen je dus ook zeker ziek maken. Kalknagels ontstaan bijvoorbeeld door de voetschimmel die zich in de nagel heeft verspreid. Voedselvergiftiging doordat je teveel bacteriën met het voedsel hebt binnengekregen.
Een bacterie of schimmel is zich natuurlijk niet bewust of hij bezig is een ‘levend’ of een ‘dood’ organisme te recyclen. Hij doet gewoon zijn ding als hij daar de gelegenheid voor krijgt. Omdat bacteriën en schimmels zich overal bevinden (bijvoorbeeld gemakkelijk via de lucht of het water kunnen verspreiden), komen ze overal op terecht. Ook op levende organismen.
Je krijgt hierdoor bijvoorbeeld voortdurend een bepaalde hoeveelheid bacteriën en schimmels met eten naar binnen, in je ogen of op de huid. Maar het lichaam heeft een tal van voorzieningen (afweermechnismen) om deze organismen goed te bestrijden. Een gezond organisme is er op gemaakt om dit naar behoren te kunnen doen. Maar biologisch zwakkere individuen waarvan deze afweermechanismen minder goed functioneren, kunnen dat niet altijd aan en kunnen dan ziek worden of er uiteindelijk zelfs aan sterven.
Op die manier werken bacteriën en schimmels ook mee aan de selectie in de natuur. De gezonde organismen blijven in leven, de fysiek zwakkere worden er uitgehaald.
Krijg je overmatig veel binnen (denk aan voedselvergiftiging), dan kan het afweermechanisme dat niet meer aan. In dit soort gevallen wordt gegrepen naar drastischere maatregelen zoals koorts (temperatuur verhogen in de hoop dat ze doodgaan), overgeven of diarree (er zo snel mogelijk afstand van nemen). Meestal duurt dit niet zo lang en kan het lichaam het prima oplossen, al voel je je er wel erg beroerd door.
Maar soms moet er ingegrepen worden. Bijvoorbeeld als het lichaam de aanval niet herkent of er geen afweermechaniek voor heeft. Denk aan voorbeelden zoals vleesetende bacteriën. De Vibrio vulnificus is hier berucht om. Door klimaatverandering komt deze steeds meer voor in de kustwateren van de Verenigde Staten (je hebt er warmer water voor nodig). Er bestaat een kans van 20% dat je aan deze bacterie sterft na besmetting omdat deze zo snel het weefsel van het lichaam aantast. Je moet er dus snel bij zijn (de dood kan al binnen enkele dagen intreden). Het wordt dan ook sterk afgeraden om dergelijk water in te gaan met een open wond.
Er zijn meer van dit soort vleesetende bacteriën bekend met gelukkig minder drastische gevolgen. Bekend is dat soms duikers een besmetting oplopen als ze in shorty met blote benen of armen koraal oif stenen raken waarop zich dit soort bacteriën heeft genesteld. Bij thuiskomt merk je dan dat de schaafwond maar niet geneest en langzamerhand zelfs groter wordt. Tijd om naar een arts te gaan, want zonder juiste medicatie zal dit niet stoppen!
Samenvatting
Bacteriën en schimmels vertegenwoordigen bijzondere rollen in de natuur en voeren cruciale taken uit waardoor andere organismen niet alleen ziek kunnen worden, maar ook worden beschermd of zelfs kunnen bestaan en overleven.
Bacteriën en schimmels komen zowat overal voor. Zeker ook in de zee zodat je, wanneer je een slok zeewater binnenkrijgt waarschijnlijk alleen al zo’n 1000 verschillende soorten bacteriën inslikt. Een gezond organisme kan dat overigens hebben. Deze hebben afweersystemen die zich hiervoor beschermen.
Maar werken die afweersystemen om een of andere reden niet goed, dan kun je ziek worden of uiteindelijk sterven. Ook dat is een rol die bacteriën en schimmels in de natuur spelen: het verwijderen van de ‘zwakkere’ individuen’.



